Ορθοδοξία

Η συγκατάθεση στον λογισμό τιμωρείται όσο και η πράξη

Όσιος Εφραίμ ο Σύρος
Άγιος Εφραίμ ο Σύρος: Είναι άξιο τιμωρίας το να δέχεται κανείς τους αισχρούς λογισμούς και να μην τους αποκρούει αμέσως

Είναι άξιο τιμωρίας το να δέχεται κανείς τους αισχρούς λογισμούς και να μην τους αποκρούει αμέσως, όπως και το να βλέπει με περιέργεια και να λέει ή να ακούει αισχρά πράγματα.

Η συγκατάθεση στον λογισμό τιμωρείται όσο και η πράξη.

Το πνεύμα της πορνείας επιτίθεται με πολλά και ποικίλα τεχνάσματα, γι’ αυτό και πρέπει να προσέχουμε πάντοτε.

Του αγίου Εφραίμ

Αδελφέ, οι παλιοί όλοι πρόσφεραν ως θυσία στον Κύριο μοσχάρια, κριάρια και αρνιά, εμείς όμως του προσφέραμε το ίδιο μας το σώμα, με τη χάρη του αγίου Πνεύματος.

Ποτέ πια λοιπόν να μην το κηλιδώσουμε και να μην το λερώσουμε με ότι απαγορεύεται, για να μην καταδικαστούμε σε θάνατο ως ιερόσυλοι, αλλά ας το διατηρήσουμε άγιο και άθικτο.

Για τη διατήρηση της αγιοσύνης*, σε όσους έχουν νου άγρυπνο, αρκεί η μνήμη του Θεού, της οποίας οι ακτίνες φωτίζουν την καρδιά. Όσοι όμως είναι ακόμη αδύνατοι, πέρα από τη μνήμη αυτή, έχουν ανάγκη και από κάποια παραδείγματα, για να κατορθώσουν αυτή την αρετή.

  • (Όπως φαίνεται από τη συνάφεια του κειμένου, η λέξη αυτή εδώ σημαίνει την καθαρότητα από σωματικούς μολυσμούς. Πρβ. Β΄ Κορ. 7, 1: «καθαρίσωμεν ἑαυτοὺς ἀπὸ παντὸς μολυσμοῦ σαρκὸς καὶ πνεύματος, ἐπιτελοῦντες ἁγιωσύνην ἐν φόβῳ Θεοῦ»).

Ας πάρουμε λοιπόν ως παράδειγμα εκείνους τους κοσμικούς που ανδραγαθούν στους πολέμους, των οποίων τις μορφές ζωγραφίζουν σε τοιχογραφίες και πίνακες, όπου απεικονίζουν τον πόλεμο με κάθε λεπτομέρεια: άλλους τους παρουσιάζουν να φεύγουν, άλλους να τους καταδιώκουν· αυτούς να ρίχνουν βέλη ή να πληγώνουν και να θερίζουν τους αντιπάλους σαν τα στάχυα, και εκείνους να πέφτουν αξιολύπητα και να ψυχορραγούν άδοξα. Πολλοί επίσης ζωγραφίζουν και τα μαρτύρια των αγίων στις εκκλησίες, για να παρακινούνται οι απρόθυμοι και για να θυμόμαστε αυτούς που αγωνίστηκαν και θριάμβευσαν εναντίον των εχθρών.

Επειδή λοιπόν και η δική μας ζωή* πρόκειται να ζωγραφιστεί με κάθε λεπτομέρεια και να αναρτηθεί ψηλά, για να τη δουν όλοι οι ουράνιοι και οι επίγειοι και οι καταχθόνιοι την ημέρα της κρίσεως, ας αγωνιστούμε να κατορθώσουμε την αρετή, ώστε αυτή η ζωγραφιά να μη συμπεριλάβει τίποτε αισχρό ή αξιοκατηγόρητο για εμάς.
* (Εφραίμ, Έργα Β΄, Επιστολή προς Ιωάννη μονάζοντα, σ. 411).

Γιατί, όπως λέει, δεν υπάρχει τίποτε κρυφό που δεν θα μαθευτεί (πρβ. Ματθ. 10, 26) κτλ. Είναι λοιπόν στ’ αλήθεια πάρα πολύ αισχρό να αντικρίσει κανείς σε ζωγραφιά έναν άντρα να ασχημονεί με γυναίκα, και μάλιστα αυτόν που να φορά το μοναχικό σχήμα.

Αν πάλι η ζωγραφιά δείχνει άντρα με άντρα – όπως λέει και ο απόστολος: «αρσενικοί ασχημονούν με αρσενικούς», [ἄρσενες ἐν ἄρσεσι τὴν ἀσχημοσύνην κατεργαζόμενοι] (Ρωμ. 1, 27) – ποιος θα μπορέσει να την κοιτάξει; Ακόμη και το θέαμα είναι πραγματικά αποκρουστικό και μισητό.
Αν λοιπόν δεν θέλουμε να μας δει όλη η κτίση σε τέτοια ατιμία και αισχρότητα, ας το σκεφτόμαστε αυτό κάθε φορά που μας πολεμούν αισχροί λογισμοί, και σίγουρα θα ντραπούμε, θα συγκρατηθούμε και θα νικήσουμε το πάθος με τη βοήθεια της θείας χάρης.

Έτσι λοιπόν πρέπει να φυλάμε το σώμα μας από την αμαρτία, για να μη φανούμε ψεύτες στον Δημιουργό. Γιατί προσφέραμε τον εαυτό μας δώρο στον Κύριο και δεν έχουμε πια εξουσία στο σώμα μας. Είτε δυσκολία συναντούμε, είτε πόλεμο, δεν μπορούμε πια να πάρουμε το δώρο και να το χρησιμοποιήσουμε κατά το θέλημα μας.
Όταν κάποιος κάνει τάμα στον Θεό και του προσφέρει ένα δώρο, το οποίο μέσω του ιερέα το αφιερώνει στον ναό, δεν έχει πλέον δικαίωμα να πάρει πίσω αυτό που πρόσφερε, ακόμη και αν τυχόν αλλάξει γνώμη. Αν μάλιστα επιχειρήσει να το πάρει κρυφά και τον πιάσουν, δεν θα αθωωθεί με τη δικαιολογία ότι πήρε δικό του πράγμα, αλλά θα τιμωρηθεί ως ιερόσυλος. Έτσι και αυτοί που αφιέρωσαν τον εαυτό τους στον Θεό δεν εξουσιάζουν πια το σώμα τους.

Αν όμως η επιθυμία επιμένει να μας ενοχλεί, ας σκύψουμε σε κάποιον τάφο και ας δούμε τα μυστήρια της ανθρώπινης φύσης: τους σκελετούς, τα κρανία γυμνωμένα από τις σάρκες και τα υπόλοιπα κόκκαλα. Βλέποντας τα, να νομίσουμε ότι σε αυτά βλέπουμε τον εαυτό μας και να σκεφτούμε: «Πού είναι τα όμορφα τωρινά νιάτα και το ροδαλό πρόσωπο και γενικά η ωραιότητα;» Με τη σκέψη αυτή θα σβήσει η πύρωση της σάρκας.
Είναι όμως δυνατόν και με άλλους λογισμούς να πολεμήσουμε και να νικήσουμε το πάθος, με τη βοήθεια του Θεού. Ο εχθρός, για παράδειγμα, πολεμά συνεχώς με την πύρωση τον αδελφό και του βάζει κάτι τέτοιους λογισμούς:

– «Μέχρι πότε θα υποφέρεις τον κόπο και την ενόχληση του πάθους; Κάνε μια φορά αυτό που επιθυμείς, να πάψει πια ο πόλεμος, και πάλι μετανοείς. Γιατί το πράγμα δεν είναι τίποτε· λίγη ώρα διαρκεί και πάει, πέρασε. Ο Θεός είναι φιλάνθρωπος και πονετικός, και θα σε δεχτεί πάλι, όταν μετανοήσεις».

Ο αδελφός τότε θα τον ανατρέψει με τον ακόλουθο αντίλογο:
– «Εχθρέ του ανθρώπινου γένους και πολέμιε της σωτηρίας μας! Μου βάζεις λογισμό, μέχρι πότε θα υπομένω τον κόπο; Και εγώ σου λέω: ώσπου να δει ο Κύριος την ταπείνωση μου και τον κόπο μου και να συγχωρήσει όλες τις αμαρτίες μου (πρβ. Ψαλμ. 24, 18), ελευθερώνοντας με, όπως τη χήρα (πρβ. Λουκ. 18, 2-5), από εσένα, τον αντίδικο μου. Δεν ξέρεις, διάβολε, ότι αν ένα θηρίο συνηθίσει να τρώει σάρκες, στη συνέχεια γίνεται όλο και πιο άγριο; Πώς λοιπόν μου λες ότι, αν πραγματοποιήσω μια φορά την επιθυμία μου, θα πάψει πια η ενόχληση;

Και ποιος μου υπόσχεται, αν μολύνω τη σάρκα μου, ότι θα βρω καιρό για μετάνοια και ότι δεν θα με πάρουν μαζί με όσους πράττουν την ανομία (πρβ. Ψαλμ. 27, 3) ; Γιατί μια σκιά είναι η ζωή μας (πρβ. Ιώβ 8, 9) επάνω στη γη. Άλλωστε και το να πάρω ένα μαχαίρι και να σχίσω τον εαυτό μου, λίγη ώρα δεν διαρκεί; Ακριβώς γι’ αυτό λοιπόν δεν πρέπει να σε ακούσω, για να μη χάσω μέσα σε λίγη ώρα πλούτο αιώνιο και για να μη γίνω αιχμάλωτος σου, σκορπίζοντας σε να μια στιγμή όσα μάζεψα με την εργασία των αρετών τόσα χρόνια και με τόσους κόπους.

Λες επίσης ότι το πράγμα αυτό είναι μικρό; Άκουσε λοιπόν, εχθρέ και επίβουλε της ζωής μας, ποια τιμή περιμένει εκείνους που για χάρη της ευσέβειας θα νικήσουν αυτό το πάθος, το οποίο εσύ λες μικρό, και ποια τιμωρία έχει ετοιμαστεί για όσους νικηθούν από αυτό. Αυτό το πάθος δεν νίκησε ο σώφρων Ιωσήφ, και έτσι επαινείται και δοξάζεται στον ουρανό και στη γη από όλες τις γενιές, ενώ η ντροπή της Αιγύπτιας χλευάζεται ανάλογα, καθώς διαλαλείται σε όλο τον κόσμο; (Γεν. 39, 7-12).
Επίσης, δεν εγκωμιάζεται από όλους μέχρι σήμερα και σε όλους τους αιώνες η ευλογημένη Σωσάννα, επειδή δεν υπέκυψε σε αυτή την επιθυμία, αλλά για την τήρηση της σωφροσύνης καταφρόνησε ακόμη και τον θάνατο (Δαν. Σωσάννα 23), ενώ οι πρεσβύτεροι και κριτές, οι οποίοι θεωρούνταν ότι κυβερνούν τον λαό, επειδή νικήθηκαν από αυτό το πάθος, πέθαναν με λιθοβολισμό (Δαν. Σωσάννα 62) και άφησαν κακό όνομα για τον εαυτό τους στις επόμενες γενιές;

Φύγε λοιπόν από εμένα, εσύ που έχεις την ανομία για έργο σου και πολεμάς τις ψυχές. Ο Κύριος ο Θεός, που έδωσε στους ανθρώπους το άγιο του Πνεύμα (πρβ. Α΄ Θεσ. 4, 8), αυτός να σε επιτιμήσει και να εξουδετερώσει τα τεχνάσματα και τις ενέδρες σου· γιατί ενεδρεύεις σαν λιοντάρι, για να καταπιείς την ψυχή μου (πρβ. Α΄ Πετρ. 5, 8). Ότι παρουσιάζεις για γλυκό είναι πικρό, και ο δικός σου ίσιος δρόμος είναι λάκκος που οδηγεί στην απώλεια, ενώ τα δώρα σου είναι γεμάτα καταστροφή και θάνατο.
Μου ψιθυρίζεις να αρνηθώ την τόση χάρη που πήρα από τον Κύριο μου και να λυπήσω το άγιο Πνεύμα, με το οποίο σφραγίστηκα για την ημέρα της απολύτρωσης (Εφ. 4, 30), και να κάνω τα μέλη του Χριστού μέλη πόρνης (Α΄ Κορ. 6, 15), και να χάσω τον αγιασμό, χωρίς τον οποίο κανείς δεν θα δει τον Κύριο (Εβρ. 12, 14), και να στερηθώ την ατέλειωτη χαρά και δόξα του Κυρίου μου, και να κληρονομήσω μαζί μ’ εσένα την άσβεστη φωτιά και το ακοίμητο σκουλήκι και τις άλλες αιώνιες τιμωρίες, οι οποίες ετοιμάστηκαν από τον Θεό για εσένα και τους αγγέλους σου (Ματθ. 25, 41). Αυτά μου ψιθυρίζεις να κάνω και να πάθω μέσα σε λίγη ώρα, και μου λες ότι το πράγμα δεν είναι τίποτε;

Ξέρω ότι αν σε ακούσω, εσύ βέβαια θα πας στον πατέρα σου τον σατανά με την καλή είδηση της απώλειας μου, όλος χαρά για την πτώση μου, εγώ όμως θα ντροπιαστώ μπροστά στον ουράνιο Πατέρα μου. Αλλά δεν θα σε ακούσω, διάβολε. Μου είναι προτιμότερα να με ενοχλείς εσύ σαν σκύλος, παρά να γελάσεις σε βάρος μου με τέτοιον τρόπο. Ο Κύριος είναι η στέρεη βάση μου, το καταφύγιο μου και αυτός που φροντίζει για τη σωτηρία μου (πρβ. Ψαλμ. 17, 3· 88, 27)· ο Κύριος είναι ο υπερασπιστής της ζωής μου (Ψαλμ. 26, 1) και σε αυτόν θα ελπίσω και θα σωθώ από τις παγίδες σου».

Επιπλέον, αγαπητέ, χρησιμοποίησε εναντίον του τον φόβο της γέεννας και τη δριμύτητα των τιμωριών, και έτσι με τον φόβο της φωτιάς εκείνης θα μαραθεί η φωτιά μέσα σου.

Αν θέλεις, θα σου φέρω και ένα μικρό παράδειγμα της τιμωρίας στη γέεννα, ώστε από αυτό το μικρό να στοχαστείς ανάλογα την ατέλειωτη και ανυπόφορη εκείνη οδύνη. Δεν μπήκες ποτέ σε λουτρό και δεν είδες εκεί ανθρώπους παραλυμένους από την πολλή ζέστη να ρίχνονται στο δροσερό νερό; Σε εκείνη όμως τη φλόγα που πρόκειται να δεχτεί τους αμαρτωλούς ούτε δεξαμενή με νερό βρίσκεται κοντά, ούτε πόρτα υπάρχει, ούτε έξοδος, ούτε φως*, ούτε άνεμος να δροσίζει.

  • [Κατά τους πατέρες, η αιώνια φωτιά θα είναι σκοτεινή. Βλ. Μεγάλου Βασιλείου: «Γι’ αυτό και όταν γίνει η ανταπόδοση των πράξεων μας, όπως μας διδάσκει ένας απόρρητος λόγος, θα χωριστεί (στα δύο) η δύναμη του πυρός και το μεν φως θα είναι για να το απολαμβάνουν οι δίκαιοι, η δε οδυνηρή καύση θα δοθεί στους κολαζόμενους». Εις την Εξαήμερον 6, 3 (PG 29, 121D). Του ίδιου: «Νομίζω σε ότι η φωτιά που έχει ετοιμαστεί, για την τιμωρία του διαβόλου και των αγγέλων του, διακόπτεται με την φωνή του Κυρίου. Ώστε, επειδή υπάρχουν δύο δυνάμεις στην φωτιά, η καυστική και η φωτιστική, η μεν δριμεία και κολαστική (=τιμωρητική) δύναμη της φωτιάς, να απομείνει στους άξιους να καούν, η δε λαμπρή και φωτιστική δύναμη, να δοθεί σαν κλήρος για την χαρά εκείνων που θα ευφραίνονται». Εις τον κη΄ Ψαλμόν 6 (PG 29, 297B,C). Πρβ. Ιωάννη Χρυσοστόμου:

«Γιατί όπως το πυρ εκείνο δεν είναι καταστρεπτικό (αφανιστικό), έτσι δεν είναι ούτε φωτιστικό, γιατί τότε δεν θα ήταν σκότος» (Εις Θεόδωρο εκπεσόντα 1, 10, PG 47, 289) και την έκφραση της Κλίμακος: «Ακατάπαυστα να αναπαριστάνεις μέσα σου και να περιεργάζεσαι την άβυσσο του σκοτεινού πυρός, τους άσπλαχνους υπηρέτες, τον Κριτή πού δεν θα συμπαθεί και δεν θα συγχωρεί πλέον, το απέραντο χάος με τις καταχθόνιες φλόγες, το οδυνηρό κατέβασμα στα χάσματα και στους υπογείους και φοβερούς τόπους… και όλες τις παρόμοιες εικόνες» (Λόγος Ζ΄, 12). Άλλωστε η κόλαση ονομάζεται και γέεννα του πυρός και σκότος εξώτερο, [εἰς τὴν γέενναν τοῦ πυρός… εἰς τὸ σκότος τὸ ἐξώτερον» (Ματθ. 18, 9· 8, 12)].

Ούτε αν φωνάξει κάποιος δυνατά, καθώς θα καίγεται, θα βρεθεί κανείς να τον βοηθήσει ή να τον παρηγορήσει, γιατί στη Γραφή λέει: «Στην κρίση δεν θα υπάρχει έλεος για εκείνον που δεν έδειξε ευσπλαχνία», [ἡ γὰρ κρίσις ἀνέλεος τῷ μὴ ποιήσαντι ἔλεος] (Ιακ. 2, 13). Δεν είδες και το ίδιο το καμίνι που καίει από κάτω από το λουτρό, πόσο φόβο προξενεί σε εκείνον που μόνο θα πλησιάσει; Στη γέεννα όμως αντί για ξύλα καίγονται οι ασεβείς με θεϊκή φωτιά, και οι αμαρτίες τους φουντώνουν ακόμη περισσότερο εκείνη τη φλόγα και κάνουν αφόρητη την τιμωρία τους. Γιατί λέει στη Γραφή: «Οργή και θυμός και θλίψη και στενοχώρια περιμένει κάθε άνθρωπο που κάνει το κακό και αμαρτάνει», [Θυμός καὶ ὀργὴ· θλῖψις καὶ στενοχωρία ἐπὶ πᾶσαν ψυχὴν ἀνθρώπου τοῦ κατεργαζομένου τὸ κακόν] (Ρωμ. 2, 8-9).

Αυτά λοιπόν συλλογίσου, αδελφέ, και η επιθυμία της ηδονής θα διαλυθεί από τον νου σου όπως λιώνει το κερί μπροστά στη φωτιά. Να φυλάς όμως και τα μάτια σου και να τα γυρίζεις αλλού, για να μη δεις τα μάταια (πρβ. Ψαλμ. 118, 37), γιατί είναι φοβερός προδότης το μάτι που στρέφεται εδώ και εκεί. Με τις άλλες αισθήσεις ο νους πολεμιέται προσωρινά, και όταν η αιτία φύγει ή συμβεί κάτι αντίθετο, φεύγει μαζί και διώχνεται και ο σχετικός πόλεμος. Ο πόλεμος όμως διαμέσου των ματιών είναι φοβερός και όταν είναι παρούσα η αιτία και όταν φύγει ή μάλλον, όταν απουσιάζει η αιτία περισσότερο βασανίζει την ψυχή, ανάβοντας την επιθυμία, παρά όταν είναι παρούσα.

Να τι θέλω να πω: Άκουσε, για παράδειγμα, κάποιος μια ευχάριστη μελωδία από μουσικούς και προσπέρασε· άκουσε έπειτα άλλους να μοιρολογούν και να οδύρονται, και ο θρήνος εξουδετέρωσε την ευχάριστη μελωδία των μουσικών. Παρόμοια, γεύτηκε μέλι και έπειτα κάτι πικρό· και η γλυκύτητα του μελιού σβήστηκε από την πικράδα που ακολούθησε. Κάτι ανάλογο συμβαίνει και με την όσφρηση μύρισε κάποιος μια ευωδία και στη συνέχεια δυσωδία, και η αηδία της δυσωδίας έδιωξε την ευχάριστη αίσθηση της ευωδίας. Το ίδιο και με την αφή· άγγιξε κάποιος νερό κρύο και μετά άγγιξε και βραστό, και η θερμότητα του ζεστού μετρίασε την προηγούμενη αίσθηση του κρύου.
Ο πόλεμος όμως διαμέσου του ματιού που στρέφεται εδώ και εκεί, φλογίζει τον νου με την επιθυμία, είτε είναι παρούσα η αιτία, είτε απουσιάζει. Και όχι μόνο αυτό, αλλά προξενεί και φαντασίες στην καρδιά με αισχρά όνειρα. Γιατί οι δαίμονες, βρίσκοντας είσοδο μέσω του λογισμού, ζωγραφίζουν τον πειρασμό στη διάνοια και απασχολούν έτσι τον νου, ρίχνοντας τον στην ηδυπάθεια.

Γι’ αυτό λέει στη Γραφή: «Η περιπλάνηση σε επιθυμίες διαφθείρει τον άκακο νου», [ρεμβασμὸς ἐπιθυμίας μεταλλεύει νοῦν ἄκακον] (Σοφ. Σολ. 4, 12). Γιατί με την ήττα των ματιών αρχίζει η αμαρτία, στην οποία σίγουρα θα κατρακυλήσει σιγά σιγά ο νους, αν δεν συνέλθει γρήγορα, καθώς και ο Κύριος διαβεβαίωσε: «Όποιος βλέπει μια γυναίκα με πονηρή επιθυμία, έχει κιόλας διαπράξει μέσα του μοιχεία με αυτήν», [πᾶς ὁ βλέπων γυναῖκα πρὸς τὸ ἐπιθυμῆσαι αὐτὴν, ἤδη ἐμοίχευσεν αὐτὴν ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ] (Ματθ. 5, 28).

Τη μοιχεία αυτή την ξεριζώνει, το να έχουμε διαρκώς κάτω το βλέμμα και άνω την ψυχή. Σε τούτο βοηθά και η εγκράτεια· γιατί, λέει, εκείνος που κυριάρχησε στην κοιλιά του, κυριάρχησε και στο βλέμμα του. Να αποφεύγεις τα αισχρά λόγια, και έτσι θα αποφύγεις τους βρώμικους λογισμούς.

Ευεργετινός. Λόγοι και διδασκαλίες Αγίων Πατέρων. Βιβλίο Δεύτερο.
Εκδόσεις, Το περιβόλι της Παναγίας, Α΄ έκδοση 2003.
Μετάφραση: Δ. Χρισταφακόπουλος.